Żeń-szeń koreański (Panax ginseng), żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius) i żeń-szeń syberyjski (Eleutherococcus senticosus) to trzy różne rośliny, a nie trzy odmiany jednego korzenia. Na pytanie „jaki żeń-szeń jest najwartościowszy” nie ma jednej odpowiedzi: koreański jest w tradycji najmocniej tonizujący i ma najwięcej badań u ludzi, amerykański uchodzi za łagodniejszy i jako jedyny w ofercie Adaptogeny.pl ma ekstrakt standaryzowany na ginsenozydy, a syberyjski, botanicznie w ogóle nienależący do rodzaju Panax, jest korzeniem wybieranym w okresach wyczerpania i rekonwalescencji. Wybór zależy od sytuacji, w której po żeń-szeń sięgasz.

W tym artykule porównujemy trzy korzenie w jednej tabeli: pochodzenie, tradycję, związki czynne, badania u ludzi i to, co każdy z nich ma na etykiecie. Wyjaśniamy, dlaczego „syberyjski” nie jest prawdziwym żeń-szeniem, kiedy sięgnąć po który korzeń, jak czytać etykietę i kto powinien skonsultować stosowanie z lekarzem. Na końcu opisujemy skład trzech produktów Nature's Answer.

Trzy rośliny, dwa rodzaje botaniczne: czym różnią się żeń-szenie

Słowo „żeń-szeń” pochodzi z chińskiego rénshēn, czyli „korzeń-człowiek”, bo rozwidlony korzeń Panax ginseng przypomina ludzką sylwetkę. Nazwę rodzajową Panax nadał w XVIII wieku Carl Linnaeus, od greckiego panakos, „wszechlek”, odnosząc się do roli, jaką korzeń pełnił w medycynie chińskiej. Do rodzaju Panax należą żeń-szeń koreański i amerykański. Żeń-szeń syberyjski to inna roślina z tej samej rodziny araliowatych (Araliaceae): eleuterokok kolczasty, dawniej zaliczany do rodzaju Acanthopanax, w skrócie eleuthero. Nazwa „syberyjski żeń-szeń” upowszechniła się w latach sześćdziesiątych XX wieku, gdy radzieccy badacze pod kierunkiem Izraila Brechmana szukali łatwiej dostępnego zamiennika kosztownego korzenia Panax i opisali eleuterokok jako roślinę adaptogenną [9].

Na etykietach spotkasz jeszcze dwa określenia korzenia koreańskiego: biały to korzeń suszony, a żeń-szeń koreański czerwony to ten sam korzeń poddany parowaniu i suszeniu, przez co zmienia barwę i profil ginsenozydów. To sposób przetworzenia, nie inny gatunek. Z kolei „żeń-szeń indyjski” to potoczna nazwa ashwagandhy, rośliny z zupełnie innej rodziny, o której piszemy niżej.

Jaki żeń-szeń jest najwartościowszy? Odpowiedź zależy od sytuacji

Najwartościowszy jest ten korzeń, który odpowiada Twojej sytuacji, bo trzy rośliny mają różny charakter. Żeń-szeń koreański jest najwyraźniej tonizujący i pomaga zachować witalność oraz wytrzymałość fizyczną i umysłową. Syberyjski Eleuthero działa łagodniej, na długi dystans, i przyczynia się do zachowania energii psychicznej i fizycznej. Amerykański w tradycji chińskiej to tonik yin, najłagodniejszy z trzech; w badaniach z grupą placebo u zdrowych osób oceniano ekstrakt z jego korzenia pod kątem pamięci roboczej, uwagi i zmęczenia umysłowego.

Właściwości żeń-szenia koreańskiego: co pokazują badania nad Panax ginseng

Żeń-szeń koreański pomaga w utrzymaniu energii i witalności, pomaga przeciwdziałać zmęczeniu, przyczynia się do optymalnej aktywności umysłowej i poznawczej oraz wspiera układ odpornościowy. To korzeń z największą liczbą badań u ludzi spośród trzech żeń-szeni i badania te idą w trzech kierunkach: zmęczenie, pamięć i odporność.

Zmęczenie

Metaanaliza 19 badań z grupą placebo z 2023 roku wykazała, że u osób ze zmęczeniem preparaty z żeń-szenia zmniejszały nasilenie zmęczenia wobec placebo (standaryzowana różnica średnich -0,48)[1]. W badaniu z grupą placebo u 52 zdrowych dorosłych cztery tygodnie stosowania ekstraktu z korzenia obniżyły wynik w wizualnej skali zmęczenia wyraźniej niż placebo; preparat był dobrze tolerowany [2].

Pamięć i funkcje poznawcze

Metaanaliza 15 badań z grupą placebo (671 osób) z 2024 roku wykazała niewielką, ale istotną poprawę pamięci po żeń-szeniu (standaryzowana różnica średnich 0,19), bez wpływu na uwagę i funkcje wykonawcze [3]. W badaniu z grupą placebo u 51 zdrowych osób osiem tygodni stosowania czerwonego żeń-szenia koreańskiego wiązało się z lepszym złożonym wynikiem poznawczym i większą objętością istoty szarej w lewym zakręcie przyhipokampowym w rezonansie magnetycznym [4].

Odporność

W wieloośrodkowym badaniu z grupą placebo u 227 osób dwanaście tygodni stosowania standaryzowanego ekstraktu z korzenia w połączeniu ze szczepieniem przeciw grypie wiązało się z 15 zachorowaniami na przeziębienie lub grypę wobec 42 w grupie placebo, wyższym mianem przeciwciał i niemal dwukrotnie wyższą aktywnością komórek NK [5].

Żeń-szeń amerykański - łagodniejszy korzeń z Ameryki Północnej

Żeń-szeń amerykański to ekstrakt z korzenia Panax quinquefolius, rośliny z lasów wschodniej Ameryki Północnej, w tradycji chińskiej opisywanej jako łagodniejszy, chłodzący tonik. W kroplach Nature's Answer ekstrakt jest standaryzowany na zawartość ginsenozydów, co oznacza, że każda porcja dostarcza tę samą ilość związków oznaczonych na etykiecie. Badania u ludzi prowadzono nad zmęczeniem i pamięcią roboczą.

W badaniu III fazy w 40 ośrodkach u 364 osób ze zmęczeniem towarzyszącym chorobie osiem tygodni stosowania 2000 mg korzenia Panax quinquefolius dziennie zmniejszyło nasilenie zmęczenia wobec placebo; po czterech tygodniach różnica była jeszcze nieistotna, co pokazuje, że efekt ocenia się po tygodniach [6]. W badaniu z grupą placebo i układem naprzemiennym u 32 zdrowych młodych dorosłych pojedyncze porcje ekstraktu standaryzowanego na ginsenozydy poprawiały wyniki testów pamięci roboczej [7], a w badaniu u 61 zdrowych młodych dorosłych dwa tygodnie stosowania poprawiły pamięć roboczą, uwagę i wskaźniki nastroju [8].

Żeń-szeń syberyjski (eleuthero) - dlaczego to nie jest Panax

Żeń-szeń syberyjski wspiera naturalną witalność organizmu, przyczynia się do zwiększenia energii psychicznej i fizycznej oraz wspomaga zdolności psychiczne i fizyczne w stanach osłabienia, wyczerpania i zmęczenia oraz w okresie rekonwalescencji. Botanicznie to eleuterokok kolczasty (Eleutherococcus senticosus), krzew z rodziny araliowatych, który z prawdziwym żeń-szeniem dzieli rodzinę, ale nie rodzaj: zamiast ginsenozydów zawiera eleuterozydy, między innymi syringinę i eleuterozyd E, a także lignany i polisacharydy [12].

Najobszerniejszy materiał kliniczny pochodzi z ZSRR: przegląd z 2021 roku odnalazł 46 badań klinicznych z lat 1962-1986, w tym 29 opisanych jako kontrolowane placebo, które dotyczyły wytrzymałości fizycznej i psychicznej oraz funkcji poznawczych; autorzy zwracają uwagę na ograniczenia metodologiczne tamtych prac [9]. W badaniu z grupą placebo i układem krzyżowym u 9 rekreacyjnie trenujących mężczyzn osiem tygodni stosowania ekstraktu z korzenia zwiększyło pułap tlenowy o 12% i czas do wyczerpania o 23% [10]. W badaniu u 96 osób z przewlekłym zmęczeniem trwającym ponad pół roku różnica wobec placebo pojawiła się u osób z mniej nasilonym zmęczeniem [11]. Tradycyjnie sięga się po Eleuthero właśnie w okresach przemęczenia, gdy organizm potrzebuje odbudować siły.

Ginsenozydy i eleuterozydy: co jest w korzeniu

Korzenie Panax ginseng i Panax quinquefolius zawierają ginsenozydy, saponiny triterpenowe oznaczane symbolami Rg1, Rb1, Re, Rd i innymi; oba gatunki różnią się proporcjami tych związków, amerykański ma ich profil bogatszy w Rb1. Korzeń koreański parzony (czerwony) ma inny profil niż suszony (biały). Eleuterokok nie zawiera ginsenozydów: jego związkami markerowymi są eleuterozydy B (syringina) i E oraz lignany i polisacharydy [12]. Dlatego na etykiecie żeń-szenia amerykańskiego standaryzacja dotyczy ginsenozydów, a etykieta eleuthero ginsenozydów nie wymienia i nie może wymieniać. Badania, które opisujemy wyżej, prowadzono na całych korzeniach i ich ekstraktach, nie na pojedynczych związkach.

Który żeń-szeń wybrać do swojej sytuacji

Dobór korzenia zaczyna się od pytania, czego szukasz i jak reagujesz na środki tonizujące. Poniżej zestawienie, które porządkuje trzy korzenie według sytuacji.

Wszystkie trzy korzenie są tonizujące, dlatego przyjmuje się je rano lub przed południem, z posiłkiem; przyjęte wieczorem mogą utrudniać zasypianie. W badaniach u ludzi żeń-szeń stosowano codziennie przez 4 do 12 tygodni, a różnice wobec placebo mierzono najczęściej po 8 tygodniach [1] [4] [6]. Rozsądny horyzont pierwszej oceny to 4 tygodnie, pełnej 8 do 12 tygodni; po takim cyklu wiele osób robi kilkutygodniową przerwę. Przewodnik po doborze adaptogenu do sytuacji znajdziesz na stronie Adaptogeny według potrzeb, a wszystkie trzy korzenie w kategorii Adaptogeny na energię.

Jak czytać etykietę żeń-szenia

Pod potoczną nazwą „żeń-szeń” kryją się trzy różne rośliny, więc o tym, co kupujesz, powie Ci dopiero etykieta. Zacznij od nazwy łacińskiej gatunku.

Żeń-szeń - skutki uboczne, przeciwwskazania i interakcje

W badaniach z grupą placebo żeń-szeń koreański i amerykański były dobrze tolerowane [2] [6] [8]. Przegląd systematyczny bezpieczeństwa Panax ginseng potwierdza dobrą tolerancję korzenia i opisuje możliwe interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi (warfaryna) i niektórymi lekami przeciwdepresyjnymi [13]. Korzeń przyjmuje się w pierwszej połowie dnia i nie łączy się go z dużymi ilościami kawy ani innych środków pobudzających, a osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, leki na ciśnienie lub obniżające poziom cukru we krwi, leki przeciwdepresyjne oraz osoby z chorobami autoimmunologicznymi powinny skonsultować stosowanie z lekarzem. Produkty nie są przeznaczone dla kobiet w ciąży, karmiących piersią i dzieci. Jeśli przyjmujesz leki, jesteś w ciąży lub karmisz, skonsultuj stosowanie z lekarzem.

Żeń-szeń a ashwagandha i różeniec górski: czym się różnią

Ashwagandha bywa nazywana „żeń-szeniem indyjskim”, ale botanicznie nie jest spokrewniona z żadnym z trzech korzeni; to krzew z rodziny psiankowatych, którego korzeń wspiera odporność organizmu na stres i wspomaga zasypianie, a więc pełni rolę odwrotną do tonizujących żeń-szeni: sięga się po nią w napięciu i wieczorem, po żeń-szeń rano i przy spadku energii. Różeniec górski (Rhodiola rosea) jest bliżej żeń-szenia charakterem: to również korzeń przyjmowany rano, wybierany przy zmęczeniu i obniżonej koncentracji, o łagodniejszym profilu niż żeń-szeń koreański. Porównanie adaptogenów według sytuacji znajdziesz w artykule Adaptogeny na stres, a badania nad korzeniem ashwagandhy w tekście Na co pomaga ashwagandha.

Trzy żeń-szenie Nature's Answer: co jest w kapsułce i w kroplach

Wszystkie trzy produkty powstają z korzenia, w laboratorium Nature's Answer w USA, rodzinnej firmy działającej od 1972 roku, a tożsamość gatunkowa surowca jest potwierdzana w każdej partii technologią Advanced Botanical Fingerprint®. Różnią się formą i tym, co podaje etykieta:

• Żeń-Szeń Koreański - Korean Ginseng: kapsułki, porcja dzienna 2 kapsułki (po jednej dwa razy dziennie, z posiłkiem) dostarcza 1000 mg korzenia Panax ginseng; opakowanie 50 kapsułek wystarcza na 25 dni. Kapsułka z roślinnej celulozy, bez GMO, skład dla wegan.
• Żeń-Szeń Amerykański - American Ginseng: krople bez alkoholu, porcja dzienna 2 ml (56 kropli) dostarcza 2000 mg ekstraktu z korzenia Panax quinquefolius standaryzowanego na 75 mg ginsenozydów; butelka 30 ml. Skład: ekstrakt z korzenia, gliceryna roślinna, woda oczyszczona; ekstrakcja na zimno Bio-Chelated®.
• Żeń-Szeń Syberyjski - Eleuthero: krople bez alkoholu, porcja dzienna 2 ml (56 kropli) ekstraktu z korzenia Eleutherococcus senticosus; butelka 60 ml wystarcza na 30 dni. Skład: ekstrakt z korzenia, gliceryna roślinna, woda oczyszczona; ekstrakcja na zimno Bio-Chelated®.

Krople przyjmuje się rozpuszczone w niewielkiej ilości wody, po wstrząśnięciu butelki; w pierwszym tygodniu można zacząć od 1 ml. Zestawienie form znajdziesz na stronie Adaptogeny według formy, a wszystkie rośliny adaptogenne w kategorii Zioła adaptogenne.

Nie ma jednego najlepszego adaptogenu. Jest ten, który odpowiada Twojej sytuacji. Gdy tą sytuacją jest spadek energii, żeń-szeń koreański jest korzeniem z największą liczbą badań, gdy zmęczeniu towarzyszy napięcie, żeń-szeń amerykański jest łagodniejszym wyborem ze standaryzowanym ekstraktem, a gdy wracasz do sił po chorobie lub długim przeciążeniu, najlepszym wyborem będzie eleuthero. Każdy z trzech produktów Nature's Answer to korzeń o potwierdzonej tożsamości gatunkowej, a skład, który można sprawdzić na etykiecie, jest w Nature's Answer standardem od 1972 roku.