Zioła adaptogenne

Czym są zioła adaptogenne?

Zioła adaptogenne to rośliny, których ekstrakty przyjmuje się regularnie i długotrwale, a nie doraźnie, i ocenia po kilku tygodniach, nie po jednej porcji. Pojęcie adaptogenu wprowadził w 1947 roku radziecki farmakolog Nikołaj Łazariew, a badacze radzieccy w kolejnych dekadach najwcześniej opisali trzy rośliny z Syberii i Dalekiego Wschodu: różeniec górski, cytryniec chiński i eleuthero. Z czasem do listy dołączyły rośliny z innych tradycji: ashwagandha i gotu kola z ajurwedy, żeń-szeń koreański z medycyny chińskiej i koreańskiej, żeń-szeń amerykański z Ameryki Północnej, maca z Andów. W tej kategorii jest dziewięć roślin; różnice między nimi są większe, niż sugeruje wspólna nazwa, dlatego dobiera się je według pochodzenia, części użytej do ekstraktu i charakteru rośliny. Grzyby (reishi i soplówka jeżowata) mają własną kategorię Grzyby adaptogenne. Czym są adaptogeny, jak działają i co pokazują badania, wyjaśnia artykuł Adaptogeny: co to jest, jak działają i na co pomagają na blogu Wiedza; ta strona odpowiada na inne pytanie: którą roślinę wybrać.

Zioła adaptogenne a grzyby adaptogenne: czym się różnią?

• Surowiec: zioła adaptogenne rośliny: korzeń, owoc lub ziele; grzyby adaptogenne grzyby: owocniki, nie grzybnia hodowana na ziarnie.
• Produkty w sklepie: zioła adaptogenne dziewięć roślin, osiem w kroplach i jedna w kapsułkach; grzyby adaptogenne reishi w kroplach, soplówka jeżowata w kapsułkach.
• Pora dnia: zioła adaptogenne tonizujące rano, wyciszające wieczorem; grzyby adaptogenne soplówka w ciągu dnia, reishi wieczorem.
• Kryterium jakości: zioła adaptogenne część rośliny, ilość ekstraktu w porcji, współczynnik 1:1 lub standaryzacja; grzyby adaptogenne owocnik zamiast grzybni, ilość ekstraktu w porcji.

Rośliny i grzyby to dwa różne królestwa, dlatego różnią się surowcem, częścią użytą do ekstraktu i kryteriami jakości na etykiecie. Łączy je sposób stosowania: codziennie, w porcji z etykiety, z oceną po kilku tygodniach. Osoby, które chcą zestawić roślinę z grzybem, mogą łączyć tonizującą roślinę rano z reishi wieczorem; szczegóły o owocnikach i grzybni są w kategorii Grzyby adaptogenne.

Skąd pochodzą zioła adaptogenne: pięć tradycji

Pochodzenie rośliny mówi o jej tradycji stosowania i o tym, jaką część rośliny znajdziesz w ekstrakcie. Pięć tradycji w tej kategorii:

• Klasyczna trójka z Syberii i Dalekiego Wschodu. Różeniec górski (Rhodiola rosea, korzeń) pomaga organizmowi przystosować się do stresu emocjonalnego i wysiłku fizycznego, korzystnie wpływa na zmęczenie wywołane stresem, pomaga stymulować układ nerwowy i przyczynia się do optymalnej aktywności umysłowej i poznawczej. Cytryniec chiński (Schisandra chinensis, jagody), w tradycyjnej medycynie chińskiej owoc pięciu smaków, tonizuje i działa adaptogennie, zwiększa zdolność adaptacji do stresu i wspiera odporność psychiczną. Eleuthero (Eleutherococcus senticosus, korzeń), nazywane żeń-szeniem syberyjskim, wspiera naturalną witalność organizmu i wspomaga zdolności psychiczne i fizyczne w stanach osłabienia, wyczerpania i zmęczenia oraz w okresie rekonwalescencji.
• Ajurweda, czyli tradycyjna medycyna indyjska. Ashwagandha (Withania somnifera, korzeń) wspiera odporność organizmu na stres, wspomaga w okresach napięcia nerwowego i niepokoju, pomaga utrzymać poziom energii i wspomaga zasypianie; zapis o energii i o zasypianiu pozwala przyjmować ją rano albo wieczorem. Gotu kola (Centella asiatica, części nadziemne), tradycyjnie zioło długowieczności w ajurwedzie, pomaga utrzymać funkcje poznawcze i wspiera zdrowie psychiczne; mimo nazwy nie ma nic wspólnego z orzechami kola i nie zawiera kofeiny.
• Korea, Chiny i Ameryka Północna: dwa żeń-szenie z rodzaju Panax. Żeń-szeń koreański (Panax ginseng, korzeń) pomaga w utrzymaniu energii i witalności, pomaga przeciwdziałać zmęczeniu i przyczynia się do optymalnej aktywności umysłowej i poznawczej. Żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius, korzeń) to inny gatunek, w tradycji Ameryki Północnej i tradycyjnej medycyny chińskiej opisywany jako łagodniejszy od koreańskiego; wybierają go osoby, które szukają żeń-szenia o łagodniejszym charakterze.
• Andy. Maca (Lepidium meyenii, korzeń) rośnie w Andach na wysokości około 4000 metrów; pomaga w zachowaniu naturalnej aktywności seksualnej i energii oraz wspiera sprawność fizyczną i umysłową.
• Europejskie zielarstwo. Waleriana (Valeriana officinalis, korzeń) to zioło europejskiego wieczoru: przyczynia się do optymalnego odprężenia organizmu, pomaga spokojnie radzić sobie ze stresem dnia codziennego i wspiera prawidłową jakość snu i regenerację; w tej kategorii pełni rolę rośliny wyciszającej.

Tonizujące czy wyciszające: który podział ma znaczenie przy wyborze?

Najważniejszy podział przy wyborze zioła adaptogennego dotyczy charakteru rośliny, nie jej nazwy. Rośliny tonizujące przyjmuje się w pierwszej połowie dnia i wybiera przy wyczerpaniu, spadku energii i trudnościach z koncentracją; rośliny wyciszające przyjmuje się wieczorem i wybiera przy napięciu, rozdrażnieniu i trudnym zasypianiu. Częste źródło rozczarowań: osoba, która potrzebuje wyciszenia, sięga po roślinę tonizującą, przyjmuje ją wieczorem i uznaje, że adaptogeny nie działają. Tabela zestawia dziewięć roślin według części, charakteru i pory dnia oraz wskazuje kategorię według potrzeby, w której dana roślina jest opisana szerzej.

• Różeniec górski: część korzeń; charakter tonizujący; pora dnia rano; zapis z etykiety (skrót) przystosowanie do stresu emocjonalnego i wysiłku fizycznego; kategoria według potrzeby Adaptogeny na energię, na stres.
• Cytryniec chiński: część jagody; charakter tonizujący; pora dnia rano; zapis z etykiety (skrót) tonizuje i działa adaptogennie; odporność psychiczna; kategoria według potrzeby na stres, na energię, Adaptogeny na nastrój.
• Eleuthero (żeń-szeń syberyjski): część korzeń; charakter tonizujący; pora dnia rano; zapis z etykiety (skrót) witalność; stany osłabienia i rekonwalescencja; kategoria według potrzeby na energię, Adaptogeny na odporność.
• Żeń-szeń koreański: część korzeń; charakter tonizujący; pora dnia rano i w południe, z posiłkiem; zapis z etykiety (skrót) energia i witalność; przeciwdziała zmęczeniu; kategoria według potrzeby na energię, Adaptogeny na koncentrację.
• Maca: część korzeń; charakter tonizujący; pora dnia rano lub w ciągu dnia; zapis z etykiety (skrót) naturalna aktywność seksualna i energia; kategoria według potrzeby na energię, Adaptogeny na libido.
• Żeń-szeń amerykański: część korzeń; charakter łagodniejszy w tradycji; pora dnia rano lub przed południem; zapis z etykiety (skrót) ekstrakt z korzenia standaryzowany na ginsenozydy; kategoria według potrzeby na energię.
• Gotu kola: część części nadziemne; charakter neutralny, bez kofeiny; pora dnia dowolna, stała; zapis z etykiety (skrót) funkcje poznawcze; zdrowie psychiczne; kategoria według potrzeby na koncentrację.
• Ashwagandha: część korzeń; charakter dwukierunkowa: energia rano, zasypianie wieczorem; pora dnia rano albo wieczorem; zapis z etykiety (skrót) odporność organizmu na stres; zasypianie; kategoria według potrzeby Adaptogeny na stres, Adaptogeny na sen, na nastrój.
• Waleriana: część korzeń; charakter wyciszający; pora dnia wieczorem; zapis z etykiety (skrót) odprężenie; jakość snu i regeneracja; kategoria według potrzeby na sen, na stres.

Roślin porannych, czyli pięciu tonizujących i żeń-szenia amerykańskiego, nie łączy się ze sobą w jednym dniu; wybiera się jedną. Klasyczny zestaw na dwie pory dnia to roślina tonizująca rano i roślina wyciszająca wieczorem, na przykład różeniec rano i ashwagandha wieczorem albo cytryniec rano i waleriana wieczorem. Zaczyna się od jednej rośliny, drugą dokłada po dwóch, trzech tygodniach.

Trzy żeń-szenie: jak je rozróżnić?

To częste pytanie w tej kategorii, bo trzy rośliny o podobnych nazwach należą do dwóch różnych rodzajów. Żeń-szeń koreański (Panax ginseng) i żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius) to dwa gatunki tego samego rodzaju Panax; oba zawierają ginsenozydy, a różnią się gatunkiem, pochodzeniem i tradycją. Koreański ma charakter tonizujący: pomaga w utrzymaniu energii i witalności, zwiększa sprawność i wytrzymałość fizyczną, pomaga przeciwdziałać zmęczeniu i wspiera układ odpornościowy; przyjmuje się go w kapsułkach, po jednej dwa razy dziennie z posiłkiem, w pierwszej połowie dnia. Amerykański w tradycyjnej medycynie chińskiej zaliczany jest do ziół yin i opisywany jako łagodniejszy od koreańskiego; jego etykieta podaje ekstrakt z korzenia w kroplach, standaryzowany na ginsenozydy, a badania nad Panax quinquefolius omawiamy na blogu Wiedza. Żeń-szeń syberyjski, czyli eleuthero (Eleutherococcus senticosus), nie jest botanicznie żeń-szeniem: należy do innego rodzaju i zamiast ginsenozydów zawiera eleuterozydy. Wybierają go osoby po długim okresie przeciążenia i w okresie rekonwalescencji, bo taki zapis ma jego etykieta.

Korzeń, owoc czy ziele: co mówi część rośliny na etykiecie?

Część rośliny to pierwsza informacja, którą warto sprawdzić, bo ta sama nazwa gatunku może oznaczać zupełnie inny surowiec. Siedem roślin w tej kategorii to ekstrakty z korzenia: ashwagandha, różeniec, eleuthero, oba żeń-szenie Panax, maca i waleriana. Cytryniec to ekstrakt z jagód, a gotu kola z części nadziemnych, czyli ziela. Zapisy o działaniu z etykiet odnoszą się do konkretnej części: ekstrakt z liści ashwagandhy albo z całej rośliny różeńca to inny surowiec niż korzeń, mimo tej samej nazwy łacińskiej. Dlatego przy porównywaniu preparatów zestawia się tę samą część rośliny, nie samą nazwę.

Jak czytać etykietę zioła adaptogennego?

• Część rośliny i nazwa łacińska: korzeń, jagody albo części nadziemne zapisane w składzie przy nazwie gatunku; bez tej informacji nie wiadomo, co porównujesz.
• Ilość ekstraktu w porcji i objętość porcji: na przykład ashwagandha 2000 mg ekstraktu z korzenia w 2 ml, cytryniec 2000 mg ekstraktu z jagód w 2 ml, gotu kola 600 mg w pełnej porcji 2 ml, żeń-szeń koreański 1000 mg korzenia w dwóch kapsułkach. Miligramy porównuje się tylko między preparatami z tej samej części rośliny i o tym samym współczynniku.
• Współczynnik 1:1: podany na etykietach ashwagandhy, różeńca, cytryńca, macy i waleriany; oznacza, że ilość ekstraktu odpowiada tej samej ilości surowca. Preparaty bez współczynnika nie są gorsze, ale ich miligramów nie da się porównać wprost.
• Standaryzacja: różeniec jest standaryzowany na rozawiny i salidrozydy, żeń-szeń amerykański na ginsenozydy; pozostałe etykiety podają współczynnik 1:1 albo ilość ekstraktu w porcji.
• Nośnik i forma: krople na glicerynie roślinnej i wodzie oczyszczonej, bez alkoholu, sztucznych aromatów i konserwantów; kapsułka żeń-szenia koreańskiego z celulozy roślinnej.
• Zapis o działaniu: brzmienia z etykiety, na przykład „wspiera odporność organizmu na stres” przy ashwagandzie albo „tonizuje i działa adaptogennie” przy cytryńcu; hasła, których nie ma na etykiecie danej rośliny, nie mają pokrycia w produkcie.
• Dokumentacja partii: autentyczność surowca potwierdzona technologią Advanced Botanical Fingerprint®.

Czym wyróżniają się zioła adaptogenne Nature's Answer?

Każdy z dziewięciu produktów to jedna roślina i jedna jej część: korzeń, jagody albo ziele; każdy jest monopreparatem. Krople powstają w ekstrakcji na zimno (Bio-Chelated® Cold Extraction), na bazie gliceryny roślinnej i wody oczyszczonej, bez alkoholu, sztucznych aromatów i konserwantów; kapsułki żeń-szenia koreańskiego mają otoczkę z celulozy roślinnej. Pięć etykiet podaje współczynnik 1:1, dwie standaryzację, a każda partia surowca przechodzi identyfikację charakterystycznych markerów roślinnych (Advanced Botanical Fingerprint®), która potwierdza autentyczność surowca i powtarzalność ekstraktu z partii na partię. Nature's Answer produkuje ekstrakty roślinne od 1972 roku. Więcej o tym, jak powstają ekstrakty, na stronie O nas; opinie klientów o poszczególnych roślinach są na stronie Opinie.

Jak stosować zioła adaptogenne?

• Codziennie, w porcji z etykiety, o stałej porze; działanie oceniaj po 4-8 tygodniach regularnego stosowania, nie po jednej porcji.
• Rośliny tonizujące (różeniec, cytryniec, eleuthero, żeń-szeń koreański, maca) w pierwszej połowie dnia; żeń-szeń amerykański rano lub przed południem; walerianę wieczorem; ashwagandhę rano albo wieczorem, według tego, który zapis z etykiety jest dla ciebie ważny; gotu kolę o dowolnej, stałej porze.
• Krople rozpuść w niewielkiej ilości wody i wypij; przed użyciem wstrząśnij butelką. Porcję można wygodnie odmierzyć za pomocą zakraplacza i dostosować dawkowanie do indywidualnych potrzeb, na przykład zaczynając pierwszy tydzień stosowania od połowy porcji i stopniowo przechodząc do pełnej porcji.
• Kapsułki żeń-szenia koreańskiego przyjmuje się po jednej dwa razy dziennie, z posiłkiem, popijając wodą.
• Zacznij od jednej rośliny; drugą, o innym charakterze i na inną porę dnia, dołóż po dwóch, trzech tygodniach. Dwóch roślin tonizujących nie łączy się w jednym dniu.
• Krople i kapsułki przechowuj w suchym i ciemnym miejscu, w temperaturze pokojowej, w sposób niedostępny dla małych dzieci.

Na ile dni wystarcza opakowanie?

• Ashwagandha: opakowanie krople 60 ml; porcja dzienna 2 ml (56 kropli); wystarcza na 30 dni.
• Różeniec górski: opakowanie krople 30 ml; porcja dzienna 0,2 ml (7 kropli); wystarcza na 150 dni.
• Cytryniec chiński: opakowanie krople 30 ml; porcja dzienna 1-2 ml (34-69 kropli); wystarcza na 15-30 dni.
• Eleuthero: opakowanie krople 60 ml; porcja dzienna 1-2 ml (28-56 kropli); wystarcza na 30 dni.
• Żeń-szeń koreański: opakowanie 50 kapsułek; porcja dzienna 2 kapsułki; wystarcza na 25 dni.
• Żeń-szeń amerykański: opakowanie krople 30 ml; porcja dzienna 1-2 ml (28-56 kropli); wystarcza na 15-30 dni.
• Maca: opakowanie krople 30 ml; porcja dzienna 1 ml (28 kropli), do trzech razy dziennie; wystarcza na 10-30 dni.
• Gotu kola: opakowanie krople 30 ml; porcja dzienna 1-2 ml (28-56 kropli); wystarcza na 15-30 dni.
• Waleriana: opakowanie krople 30 ml; porcja dzienna 0,2 ml (7 kropli); wystarcza na 150 dni.

Na pierwsze cztery tygodnie oceny wystarcza jedna butelka ashwagandhy, różeńca, eleuthero albo waleriany; cytryniec, gotu kola i żeń-szeń amerykański w pełnej porcji wymagają dwóch butelek, maca przy trzech porcjach dziennie trzech, a żeń-szeń koreański dwóch opakowań kapsułek.

Jak wybrać zioło adaptogenne?

Nie istnieje jeden najlepszy adaptogen. Istnieje taki, który pasuje do tego, czego szukasz. Cztery pytania prowadzą do wyboru:

• Tonizujące czy wyciszające? Spadek energii, wyczerpanie i trudności z koncentracją w ciągu dnia wskazują na roślinę tonizującą; napięcie, rozdrażnienie i trudne zasypianie na wyciszającą albo na ashwagandhę wieczorem.
• Która tradycja i część rośliny? Klasyczna trójka to korzenie i jagody z Syberii i Dalekiego Wschodu, ajurweda to korzeń ashwagandhy i ziele gotu koli, Andy to korzeń macy; przy porównywaniu preparatów zestawiaj tę samą część rośliny.
• Krople czy kapsułki? Osiem roślin jest w kroplach, które pozwalają zaczynać od połowy porcji; żeń-szeń koreański jest w kapsułkach. Porównanie form jest w kategoriach Adaptogeny w kroplach i Adaptogeny w kapsułkach.
• Jaka sytuacja? Jeśli wolisz zacząć od sytuacji, nie od rośliny, kategorie według potrzeby (stres, sen, energia, koncentracja, odporność, libido, nastrój) opisują te same rośliny w innych zestawieniach; przewodnik po nich jest na stronie Adaptogeny według potrzeb.

Bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Produkty są przeznaczone dla dorosłych; etykiety wszystkich dziewięciu roślin wykluczają kobiety w ciąży, karmiące piersią i dzieci. Jeśli przyjmujesz leki lub chorujesz, skonsultuj stosowanie z lekarzem przed rozpoczęciem. Etykieta ashwagandhy wyklucza jej stosowanie razem z lekami o działaniu uspokajającym, nasennym i przeciwpadaczkowym. Rośliny tonizujące przyjmuj w pierwszej połowie dnia; porcja wieczorem nie sprzyja wyciszeniu, a dwóch roślin tonizujących nie łączy się w jednym dniu. Jeśli jesteś uczulony na którykolwiek składnik, nie stosuj produktu; sprawdź skład na etykiecie. Jeśli po porcji odczuwasz dyskomfort, zmniejsz ją; jeśli dyskomfort się utrzymuje, przerwij stosowanie. Zioła adaptogenne nie zastępują snu, posiłków, odpoczynku ani wizyty u lekarza, gdy objawy utrzymują się mimo odpoczynku.

Zioła adaptogenne w skrócie

• Zioła adaptogenne to rośliny przyjmowane codziennie, w porcji z etykiety, przez co najmniej cztery tygodnie, dobierane według pochodzenia, części i charakteru rośliny; grzyby mają osobną kategorię.
• Dziewięć roślin z pięciu tradycji: klasyczna trójka (różeniec, cytryniec, eleuthero), ajurweda (ashwagandha, gotu kola), dwa żeń-szenie Panax (koreański, amerykański), Andy (maca) i europejskie zielarstwo (waleriana).
• Tonizujące rano: różeniec, cytryniec, eleuthero, żeń-szeń koreański, maca; żeń-szeń amerykański rano lub przed południem; wyciszająca wieczorem: waleriana; ashwagandha rano albo wieczorem; gotu kola o dowolnej, stałej porze.
• Siedem ekstraktów z korzenia, jeden z jagód, jeden z ziela; osiem w kroplach bez alkoholu, jeden w kapsułkach z celulozy; współczynnik 1:1 na pięciu etykietach, standaryzacja na dwóch.
• Zaczynaj od jednej rośliny, drugą o innym charakterze dołóż po dwóch, trzech tygodniach; działanie oceniaj po 4-8 tygodniach.
• Nie dla kobiet w ciąży, karmiących piersią i dzieci; przy lekach i chorobach najpierw lekarz; ashwagandha nie z lekami uspokajającymi, nasennymi i przeciwpadaczkowymi.